Artykuły

Tajemnica lekarska

Jedną z cech odróżniających zawody zaufania publicznego od zawodów pozostałych jest kwestia tajemnicy zawodowej. W przypadku lekarzy, tak zwana tajemnica lekarska, jest instytucją posiadającą długą tradycję i umocowanie prawne. Art. 40 ustawy o zawodach lekarza i lekarza dentysty nakłada na każdego lekarza obowiązek zachowania w tajemnicy informacji związanych z pacjentem, a uzyskanych w związku z wykonywaniem zawodu. Obowiązek ten rozumiany jest szeroko i dotyczy w zasadzie wszelkich informacji, jakie lekarz uzyskuje w związku z wykonywaniem swojej pracy, o ile wiążą się one z osobą pacjenta a uzyskane zostały w czasie wykonywania zawodu. Obowiązek taki przewiduje również jako nakaz moralny przysięga Hipokratesa, wynika on również z art. 23-28 Kodeksu Etyki Lekarskiej.

lsw.jpg

 

Tajemnica dotyczy wszelkich faktów i informacji mających związek z leczeniem i osobą pacjenta oraz jego danych takiego związku niemających (np. co do innych schorzeń, którymi pacjent jest dotknięty, jego stosunków rodzinnych, zawodowych, osobistych, kontaktów i preferencji seksualnych, faktu bezpłodności itp.). Są to przede wszystkim takie informacje, których pacjent nie chciałby ujawnić nawet osobom najbliższym. Obowiązek zachowania tajemnicy nie wygasa z chwilą śmierci pacjenta, ale lekarz tylko wtedy, gdy pacjent mu wyraźnie zabronił, nie może podać jego najbliższej rodzinie przyczyny śmierci, w pozostałych przypadkach ma prawo poinformować najbliższą rodzinę o chorobie i przyczynie śmierci pacjenta. Jeżeli pacjent jest małoletni lub ubezwłasnowolniony, nieprzytomny albo niezdolny do zrozumienia znaczenia informacji wówczas nie obowiązuje tajemnica wobec przedstawiciela i opiekuna faktycznego. Tajemnica lekarska obejmuje zarówno wypowiedzi lekarza jak dane zawarte w dokumentacji wytwarzanej w procesie wykonywania zawodu (będzie to np. historia choroby, kartoteki lekarskie, dane wprowadzone do komputera).

Informacje objęte tajemnicą należą do sfery intymności pacjenta i stanowią jego dobro osobiste chronione przez prawo. Tajemnica wiąże także wobec innych lekarzy. W razie potrzeby zaciągnięcia rady innego specjalisty albo zwołania np. konsylium lekarz powinien uzyskać zgodę pacjenta. Tajemnica obowiązuje wobec instytucji ubezpieczającej, a także wobec dziennikarzy. Lekarz opisując w wywiadzie dziennikarskim określony wypadek, nie może podawać takich szczegółów, na podstawie których czytelnik byłby w stanie zidentyfikować pacjenta. Zakres tajemnicy lekarskiej został określony w ustawie - co do zasady - w sposób absolutny. Oznacza to, że lekarz ma zakaz ujawniania jakichkolwiek informacji objętych tajemnicą (zakres przedmiotowy), komukolwiek (zakres podmiotowy), gdziekolwiek (zakres miejscowy), kiedykolwiek (zakres temporalny) i dla jakichkolwiek celów (zakres teleologiczny). Lekarz musi mieć świadomość absolutnego charakteru tajemnicy lekarskiej. W praktyce możliwe jest ograniczenie tego charakteru, ale tylko w przypadkach określonych przepisami prawa. Absolutne ujęcie zakresu tajemnicy lekarskiej prowadziłoby bowiem nieuchronnie do konfliktu z innymi wartościami (indywidualnymi lub społecznymi). Dlatego prawo dopuszcza jej ujawnienie na mocy 3 upoważnień: 1) za zgodą pacjenta lub jego przedstawiciela ustawowego, 2) wprost z ustawy, 3) za zgodą organu władzy publicznej lub innego upoważnionego podmiotu.

para.jpg

Zgoda pacjenta

Pacjent jest dysponentem informacji o sobie, dlatego ujawnienie tajemnicy lekarskiej może nastąpić za jego zgodą. Aby zgoda była skuteczna, powinna być wyrażona przed ujawnieniem informacji objętych tajemnicą lekarską, w sposób świadomy i swobodny. Należy jej udzielić wskazanemu lekarzowi. Nie jest skuteczna zgoda in blanco. Szczególnym warunkiem skuteczności zgody pacjenta, mającym zapobiec pochopnemu lub lekkomyślnemu jej wyrażeniu, jest uprzedzenie pacjenta o niekorzystnych skutkach ujawnienia tajemnicy lekarskiej. Brak pouczenia pacjenta przez lekarza odbierającego zgodę powoduje jej bezskuteczność, a w efekcie brak uprawnienia lekarza do ujawnienia tajemnicy lekarskiej. Zgoda pacjenta ma charakter odwołalny, tzn. pacjent może ją cofnąć, w wyniku czego lekarz traci upoważnienie do ujawnienia tajemnicy lekarskiej. Ustawa o zawodzie lekarza nie zawiera postanowień co do treści i formy zgody. Wszystkie te kwestie zatem pozostawiono do uzgodnienia zainteresowanym stronom (lekarza i pacjenta). Treść zgody powinna określać w jakim zakresie lekarz zwolniony jest z obowiązku zachowania tajemnicy lekarskiej. Określenie zakresu zwolnienia jest o tyle ważne, że zakres tajemnicy lekarskiej został ujęty - co do zasady - w sposób absolutny. Wyjątki od niej muszą być więc wyraźnie określone. Wyrażenie zgody może nastąpić w dowolnej formie, w tym także w sposób dorozumiany. Warto jednak zachować formę pisemną dla celów dowodowych.

Ujawnienie tajemnicy z mocy prawa

W przypadkach, gdy upoważnienie lekarza do ujawnienia tajemnicy lekarskiej wynika wprost z przepisów prawa, nie musi on uzyskiwać zgody pacjenta na jej ujawnienie, a nawet może to uczynić mimo sprzeciwu pacjenta. Korzystając z ustawowych upoważnień, lekarz musi pamiętać, że są to sytuacje wyjątkowe i ściśle stosować się do ustawy. Wszelka wykładnia rozszerzająca jest niedozwolona. W art. 40 ust. 2 ustawy określony został następujący katalog przypadków, w których ujawnienie tajemnicy lekarskiej jest możliwe z mocy prawa: 1) zachowanie tajemnicy może stanowić niebezpieczeństwo dla życia lub zdrowia pacjenta lub innych osób, 2) zachodzi potrzeba przekazania niezbędnych informacji o pacjencie związanych z udzielaniem świadczeń zdrowotnych innemu lekarzowi lub uprawnionym osobom uczestniczącym w udzielaniu tych świadczeń, 3) jest to niezbędne do praktycznej nauki zawodów medycznych, 4) jest to niezbędne dla celów naukowych.

Udzielenie informacji może nastąpić tylko w niezbędnym zakresie. Ponadto ustawa w art. 31, rozstrzygając konflikt pomiędzy prawem pacjenta do informacji a obowiązkiem zachowania tajemnicy lekarskiej, upoważnia lekarza do ujawniania ściśle określonych informacji związanych ze zdrowiem pacjenta następującym osobom: 1) przedstawicielom ustawowym pacjentów, którzy nie ukończyli 16 lat. 2) przedstawicielom ustawowym pacjentów, którzy ukończyli 16 lat, lecz są nieprzytomni lub z innych powodów niezdolni do zrozumienia znaczenia informacji. 3) przedstawicielom ustawowym pacjentów, którzy ukończyli 16 lat , w sytuacjach wyjątkowych, jeżeli rokowanie jest niepomyślne dla pacjenta, a według oceny lekarza przemawia za tym dobro pacjenta. W przypadku braku przedstawicieli ustawowych pacjentów lub gdy porozumienie się z nim jest niemożliwe, lekarz jest obowiązany udzielić informacji ich opiekunom faktycznym. Zgodnie z art. 40 ust. 2 pkt. 1 ustawy upoważnienie do ujawnienia tajemnicy lekarskiej ex lege może wynikać także z innych ustaw.

Ujawnienie tajemnicy na żądnie organów władzy

Upoważnienie do ujawnienia tajemnicy lekarskiej może wynikać także z żądania (zezwolenia) organu władzy publicznej lub innego uprawnionego podmiotu. Art. 40 ust. 1 pkt. 2 ustawy stanowi, że lekarz może ujawnić tajemnicę lekarską, jeżeli badanie lekarskie zostało przeprowadzone na żądanie uprawnionych na podstawie odrębnych ustaw organów i instytucji. W takim przypadku lekarz jest obowiązany poinformować o stanie zdrowia pacjenta wyłącznie te organy i instytucje. Także inne akty prawne przewidują tego typu odstępstwa od obowiązku zachowania tajemnicy lekarskiej, np. art. 180 § 2 ustawy z dnia 6 czerwca 1997 r. Kodeksu postępowania karnego (Dz. U. Nr 89, poz. 555 ze zm.), art. 59 ust. 3 pkt. 3 ustawy z dnia 25 czerwca 1999 r. o świadczeniach pieniężnych z ubezpieczenia społecznego w razie choroby i macierzyństwa (Dz. U. Nr 60, poz.636). Korzystając z tych upoważnień, lekarz powinien pamiętać, że żądanie lub zezwolenie organu władzy publicznej lub innego podmiotu musi wynikać z ustawy. Bezprawne żądanie (zezwolenie) nie zwalnia od obowiązku zachowania tajemnicy lekarskiej. Ponadto warto zwrócić uwagę na orzeczenie Trybunału Konstytucyjnego z 30 lipca 2014 roku (sygn. akt K 23/11), w którym Trybunał orzekł, że przepisy o kontroli operacyjnej w zakresie dotyczącym osób zobowiązanych do zachowania tajemnicy lekarskiej są niezgodne z Konstytucją RP. Tym samym Trybunał podkreślił szczególną wagę tajemnicy lekarskiej, wskazując przy tym, że wszelkie jej ograniczenia poprzez zapisy ustawowe mogą stanowić naruszenie konstytucyjnego prawa do prywatności, swobody komunikacji, a także autonomię informacyjną jednostki. Postępowanie przed Trybunałem Konstytucyjnym dotyczyło dopuszczalności prowadzenia niejawnych kontroli operacyjnych przez służby mundurowe (Policję, ABW, CBA, służby skarbowe). Miało ono na celu m.in. dokonanie oceny, czy wszczęcie kontroli operacyjnej wobec osób zobowiązanych do zachowania tajemnicy lekarskiej, adwokackiej czy radcowskiej może odbywać się na zasadach identycznych do stosowanych wobec pozostałych osób. Do postępowania w charakterze uczestnika przystąpiła Naczelna Rada Lekarska stojąca po stronie jak najszerszej ochrony tajemnicy lekarskiej. Trybunał podkreślił, że każdej jednostce przysługuje prawo do ochrony prywatności. Zawód lekarza, jako zawód zaufania publicznego, w kontaktach z pacjentami objęty jest dalej idącą ochroną niż w pozostałych przypadkach. Trybunał zaznaczył, że tajemnica lekarska jest zapisana nie tylko w ustawie o zawodach lekarza i lekarza dentysty, ale także w Konstytucji. Każda kontrola, która jest niejawna dla osoby, której dotyczy stanowi bardzo daleko idącą ingerencję w prawa i wolności obywatelskie. W wyroku nie wykluczono możliwości dokonywania kontroli operacyjnej wobec zawodów zaufania publicznego, jednakże podkreślono fakt, iż warunki dopuszczalności przeprowadzenia takiej kontroli muszą być szczególnie surowe. Za modelowe rozwiązanie uznano art. 180 § 2 kodeksu postępowania karnego. Przyjęto w nim surowe przesłanki zwolnienia z tajemnicy lekarskiej m.in. obowiązek uzasadnienia takiego zwolnienia dobrem wymiaru sprawiedliwości.

Odpowiedzialność za naruszenie obowiązku zachowania tajemnicy lekarskiej Naruszenie przez lekarza obowiązku zachowania tajemnicy lekarskiej może prowadzić do jego odpowiedzialności cywilnej, karnej oraz dyscyplinarnej. Odpowiedzialność cywilna sprowadza się przede wszystkim do konieczności zapłaty odszkodowania za wyrządzoną szkodę lub krzywdę. Dotyczy to zarówno umyślnego jak i nieumyślnego (lekkomyślność, niedbalstwo) wyrządzenia szkody na skutek ujawnienia tajemnicy lekarskiej. Odpowiedzialność karna będzie dotyczyć tylko przypadku umyślnego naruszenia tajemnicy lekarskiej. Zgodnie z art. 266. § 1 Kodeksu karnego "kto wbrew przepisom ustawy lub przyjętemu na siebie zobowiązaniu, ujawnia lub wykorzystuje informację, z którą zapoznał się w związku z pełnioną funkcją, wykonywaną pracą, działalnością publiczną, społeczną, gospodarczą lub naukową, podlega grzywnie, karze ograniczenia wolności albo pozbawienia wolności do lat 2. Przestępstwo jest ścigane na wniosek pokrzywdzonego." Marcin Melzacki



Kalendarz

Poprzedni miesiąc maj 2017 Następny miesiąc
Pn Wt Śr Cz Pt So N
1 2 3 4 5 6 7
8 9 10 11 12 13 14
15 16 17 18 19 20 21
22 23 24 25 26 27 28
29 30 31 1 2 3 4


Najnowszy numer

e-wydanie