Medycyna na życzenie, czyli upiększanie w świetle prawa

To, co kiedyś było nierealną i kontrowersyjną fanaberią, dziś coraz częściej staje się prezentem na urodziny dla nastolatki.

Kult piękna sprawia, że kliniki, zajmujące się medycyną estetyczną, cieszą się niesłabnącym zainteresowaniem. Coraz bardziej konkurencyjne ceny przyciągają nie tylko świat celebrytów, ale i zwykłych ludzi. Nie ma jednak róży bez kolców – zabiegi kosmetyczne są obwarowane licznymi obostrzeniami, które decydują o ich legalności – pisze Małgorzata Paluch, prawnik z Departamentu Prawa Farmaceutycznego, Chałas i Wspólnicy Kancelaria Prawna.

Mimo iż zabiegi medycyny estetycznej, wymagające interwencji chirurgicznej są przeprowadzane już od dawna, bardzo często traktowane były jako bezprawna ingerencja lekarza w ciało człowieka, czyli jako błąd medyczny, zaś sprawy tego rodzaju często trafiały na wokandę. Przyczyną tej sytuacji był pogląd, że usunięcie defektów urody, nie ma samo w sobie charakteru leczniczego. Dzisiejsze czasy przyniosły diametralną zmianę świadomości, idącą w kierunku uznania legalności zabiegów estetycznych, z uwagi na efekt terapeutyczny w postaci polepszenia samopoczucia lub poprawy komfortu życia pacjenta. Dlatego też po spełnieniu określonych warunków, które różnią się w zależności, od tego czy zabieg kosmetyczny ma charakter wyłącznie estetyczny, czy też zarówno leczniczy, działanie takie może być przeprowadzone zgodnie z prawem.

Upiększanie terapeutyczne to zabieg medyczny

Jak już zostało wspomniane, czynności kosmetyczne mogą być wykonywane w celach terapeutycznych, poprzez wpływ na leczenie m. in. schorzeń o podłożu nerwicowym np. przez rekonstrukcję piersi po mastektomii, jak również wyłącznie w celach upiększających, np. powiększenie biustu poprzez wszczepienie implantów. Czynności kosmetyczne o charakterze leczniczym podlegają podobnym rygorom ich przeprowadzenia jak normalna interwencja lecznicza. Warunkiem legalności tych zabiegów jest poinformowanie pacjenta o przewidywanych następstwach oraz uzyskanie jego prawnie skutecznej zgody, jak również przeprowadzenie czynności kosmetycznej przez specjalistę z danej dziedziny, przy zachowaniu wymagań wiedzy i praktyki medycznej.

Szczególne wymogi w obszarze estetyki

Z uwagi na brak przesłanek natury stricte zdrowotnej, uzasadniających podjęcie interwencji chirurgicznej, czynności kosmetyczne wykonywane wyłącznie w celach estetycznych podlegają większej ilości obostrzeń, których łączne spełnienie warunkuje legalność zabiegu. Dotyczy to w głównej mierze zabiegów estetycznych mogących realnie zagrozić zdrowiu i życiu.

Warunkiem legalnego przeprowadzenia czynności kosmetycznych podejmowanych wyłącznie w celach estetycznych jest przede wszystkim zgoda osoby zainteresowanej na zabieg. Mimo iż może wydawać się logiczne, że jeżeli ktoś przychodzi do kliniki z zamiarem powiększenia biustu, to zabieg ten jest dokonywany na życzenie, a tym samym za jego zgodą. Jednak zgoda na tego rodzaju zabieg musi spełniać szczególne wymogi.

W przeciwieństwie do zabiegu estetycznego, mającego charakter leczniczy, ma miejsce obowiązek tzw. poszerzenia obowiązku informacyjnego, przejawiającego się w potrzebie poinformowania zainteresowanego o wszystkich, również tych mało prawdopodobnych i niezwykle rzadko zdarzających się następstwach przeprowadzenia określonego zabiegu. Lekarz powinien więc brać pod uwagę całe spektrum możliwych następstw, zgodnie z wiedzą i praktyką lekarską.

Co z niepełnoletnimi pacjentami?

Warto również zaznaczyć, iż w przypadku osób małoletnich zgodę na wykonanie zabiegu kosmetycznego o charakterze estetycznym, mającym charakter interwencji chirurgicznej, mogą wyrazić rodzice małoletniego, posiadający władzę rodzicielską. Należy jednak zwrócić uwagę na fakt, że zgodnie z przepisami Kodeksu rodzinnego i opiekuńczego, mimo iż każde z rodziców, posiadających władze rodzicielską, może ją wykonywać samodzielne, w istotnych sprawach dziecka rodzice powinni wyrazić zgodę wspólnie.

Może być potrzebny sąd

W przypadku braku porozumienia rodziców musi sprawę rozstrzygnąć sąd opiekuńczy.

Nie powinno ulegać wątpliwości, że zabieg medycyny estetycznej u małoletniego, zarówno ten mający charakter leczniczy, jak i ten wyłącznie w celach „upiększających”, należy do istotnych spraw dziecka i powinien być poprzedzony zgodą obojga rodziców. W przypadku zaś osób, dla których został ustanowiony kurator lub opiekun, wydaje się, że wyrażenie zgody na interwencję medyczną, szczególnie taką, która jest przeprowadzana jedynie w celu estetycznym, wykracza poza uprawnienia kurateli i opieki. W tym przypadku niezbędne wydaje się zezwolenie sądu opiekuńczego na dokonanie tego rodzaju czynności. Należy pamiętać, że zabieg musi być przeprowadzony za zgodą małoletniego i nie może być tu być mowy o jakimkolwiek przymusie.

Zgoda pacjenta plus......

Oprócz prawnie skutecznej zgody, która jest już wystarczającym warunkiem legalności prostych zabiegów estetycznych, np. piercing, skutkujących jedynie naruszeniem nietykalności cielesnej lub lekkim uszkodzeniem ciała, zabiegi poważniejsze, niosące ze sobą ryzyko utraty zdrowia a nawet życia, wymagają łącznego spełnienia pozostałych przesłanek tj. wykonanie zabiegu w celu estetycznym oraz zgodnie z zasadami wiedzy medycznej przez lekarza posiadającego odpowiednie kwalifikacje do wykonania zabiegu oraz niewielkie ryzyko dla zdrowia i życia człowieka.

O ile spełnienie przesłanki wykonania zabiegu w celu usunięcia wad urody wydaje się przy tego rodzaju zabiegach oczywiste, głównym celem jej włączenia do warunków legalności czynności kosmetycznej jest unikniecie sytuacji, kiedy przeprowadzenie zabiegu estetycznego jest spowodowane zamiarem utrudnienia postępowania karnego tj. operacja plastyczna w celu uniemożliwienia identyfikacji przestępcy czy usuniecie opuszków palców. Takie zachowanie, nawet przy spełnieniu pozostałych przesłanego legalności zabiegu estetycznego, jest przestępstwem.

Nie efekt a kwalifikacje

Oczywistym jest też fakt, że zabieg musi być przeprowadzony przez osobę o odpowiednich w stosunku do przeprowadzanego zabiegu kwalifikacjach, wraz z uwzględnieniem najwyższej staranności i wiedzy medycznej. Przyjmuje się, że umowa o wykonanie zabiegu kosmetycznego jest umową starannego działania a nie rezultatu, dlatego też lekarz nie będzie odpowiadał za brak osiągnięcia zamierzonego efektu jeżeli podjął wszystkie niezbędne działania, by go osiągnąć. Należy jednak podkreślić, że w przypadku, gdy defekt urody nie uległ nawet małemu zmniejszeniu, to lekarz będzie odpowiadał za nienależyte wykonanie zobowiązania.

Konsekwencje

Na gruncie obowiązującego orzecznictwa dopuszcza się możliwość przeprowadzenia interwencyjnych zabiegów medycyny estetycznej, jeżeli skutkują ryzykiem nie większym od przeciętnego. Nie może być zatem uznane za dopuszczalne narażenie człowieka na niebezpieczeństwo utraty życia, gdyż nie istnieje żaden cel leczniczy uzasadniający podjęcie takiego ryzyka.

Brak spełnienia powyższych warunków może spowodować odpowiedzialność karną oraz cywilną lekarza wykonującego zabieg kosmetyczny. Takie działanie lekarza może spełniać znamiona czynu zabronionego – naruszenia nietykalności cielesnej, zagrożonego sankcjami karnymi.

Przy braku spełnienia przesłanki skutecznej zgody, lekarz będzie odpowiadał na gruncie Kodeksu karnego za przeprowadzenie zabiegu bez zgody pacjenta. Poniesie odpowiedzialność karną w przypadku lekkich lub ciężkich uszkodzeń ciała, jak również zgonu pacjenta.

Oprócz sankcji przewidzianych przez Kodeks karny, pacjent może dochodzić roszczeń odszkodowawczych oraz zadośćuczynienia za doznaną krzywdę, na zasadach przewidzianych przepisami Kodeksu cywilnego. Lekarz może też ponieść odpowiedzialność kontraktową, na gruncie umowy o wykonanie zabiegu kosmetycznego.

Małgorzata Paluch - prawnik z Departamentu Prawa Farmaceutycznego, Chałas i Wspólnicy Kancelaria Prawna